Kısaca: Şeffaf plak ve braket, dişleri hafif ve sürekli kuvvetle yavaşça hareket ettiren iki farklı ortodontik yöntemdir. Hangisinin uygun olduğu; sorunun türüne ve derecesine, çene ilişkisine, yaşa ve plakların günde 20-22 saat takılıp takılamayacağına göre, muayene ve kayıtlar sonrasında hekiminiz tarafından belirlenir. İki yöntemden sonra da pekiştirme aygıtı (retainer) gerekir.
Şeffaf plak ve braket nasıl çalışır?
Her iki yöntem de dişlere hafif ve sürekli bir kuvvet uygulayarak onları planlanan konuma doğru yavaş yavaş hareket ettirir; fark, bu kuvvetin nasıl uygulandığındadır. Diş kökünü çevreleyen kemik bu kuvvete yanıt olarak yeniden şekillenir ve diş bu sayede yer değiştirir.
Braketli tedavide dişlerin yüzeyine küçük parçalar (braket) yapıştırılır ve bunlar bir telle birbirine bağlanır. Tel dişlere sürekli kuvvet uygular; hekim belirli aralıklarla teli değiştirir veya ayarlar. Braketler metal ya da diş renginde (seramik) olabilir, bazı durumlarda dişlerin iç yüzüne de yerleştirilebilir. Aygıt sabittir ve tedavi bitene kadar ağızda kalır. Ayrıntılar için braketli diş teli tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Şeffaf plak tedavisinde (aligner) dişleri saran, kişiye özel hazırlanmış ince ve saydam plaklardan oluşan bir seri kullanılır. Her plak dişleri planlanan küçük bir miktar hareket ettirir ve hekimin belirlediği aralıklarla, çoğu zaman 1-2 haftada bir, sıradaki plağa geçilir. Plakların dişleri daha iyi kavraması için bazı dişlere diş renginde küçük çıkıntılar (ataşman) yapıştırılabilir. Plakların tasarımı için dişlerin ölçüsü çoğunlukla dijital ölçü, yani ağız içi tarama ile alınır. Yöntem hakkında genel bilgi ortodonti ve şeffaf plak sayfasında yer alır.
Hangi yöntem seçilirse seçilsin tedavi; muayene, röntgen, ağız içi ve yüz fotoğrafları ile ölçü veya tarama gibi kayıtlara dayanan bir tanı ve tedavi planıyla başlar.
Hangi durumlarda hangisi değerlendirilir?
Seçimi belirleyen asıl etken, dişlerdeki ve çenelerdeki sorunun türü ve karmaşıklığıdır; iki yöntemden biri her durumda diğerinden üstün değildir. Braketler ortodontik sorunların büyük çoğunluğunda kullanılabilir. Şeffaf plaklar da pek çok sorunda kullanılabilir, ancak uygunluk vakaya göre değişir.
Genel eğilimler şöyle özetlenebilir, ancak bunlar kural değildir:
- Şeffaf plak sıklıkla hafif ve orta düzeyde çapraşıklık (dişlerin sıkışık ve düzensiz dizilmesi), diş araları ve daha önce tedavi görmüş dişlerde ortaya çıkan küçük kaymalar gibi durumlarda değerlendirilir.
- Braket, dişin kendi ekseni etrafında belirgin şekilde döndürülmesi, dişlerin dikey yönde fazla hareket ettirilmesi ve ileri derecede çapraşıklık gibi bazı karmaşık hareketlerde daha sık tercih edilir; bu hareketlerde sabit aygıtla kontrol genellikle daha öngörülebilir kabul edilir.
- Çene kemiklerinin uyumsuzluğundan kaynaklanan sorunlarda, büyüme dönemindeki çocuklarda ve cerrahi gerektirebilecek durumlarda plan tek bir aygıtla sınırlı kalmayabilir.
- Bazı tedavi planlarında iki yöntem art arda veya birlikte kullanılabilir.
Hasta tarafındaki etkenler de önemlidir. Plakları gün boyu düzenli takmanın günlük yaşamınıza uymayacağını düşünüyorsanız bunu hekiminizle açıkça konuşmanız, gerçekçi bir plan yapılmasına yardımcı olur. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, tedaviye başlamadan önce varsa çürüklerin ve diş eti hastalığının tedavi edilmesi gerekir.
Şeffaf plak günde kaç saat takılmalı?
Şeffaf plaklar genellikle günde 20-22 saat takılmalıdır; bazı ortodonti kuruluşları en az 22 saat önerir. Plaklar yalnızca yemek yerken, su dışındaki içecekleri içerken ve dişler ile plaklar temizlenirken çıkarılır.
Plaklar yeterli süre takılmadığında dişler planlanan ölçüde hareket etmez. Bu durumda sıradaki plak dişlere tam oturmayabilir, ek plak gerekebilir ve tedavi süresi uzayabilir. Sabit braketlerde böyle bir takma süresi sorumluluğu yoktur; aygıt sürekli ağızdadır.
Günlük kullanımda şu noktalar takma süresini korumaya yardım eder:
- Plakları çıkardığınızda saklama kabına koyun; peçeteye sarılan plaklar kolayca kaybolur veya yanlışlıkla atılır.
- Plakları sıcak suyla yıkamayın, şekilleri bozulabilir. Temizlik için hekiminizin önerdiği yöntemi kullanın.
- Gün içindeki atıştırmaları sınırlamak, plakların ağız dışında kaldığı süreyi kısaltır.
- Sıradaki plağa hekiminizin belirttiği takvime göre geçin; plakları kendi kararınızla erken değiştirmeyin.
Günlük yaşamda farklar neler?
İki yöntem arasındaki farklar en çok yeme-içme, ağız temizliği ve görünürlükte hissedilir. Aşağıdaki tablo genel bir karşılaştırmadır; kişisel durumunuz farklılık gösterebilir.
| Konu | Braket | Şeffaf plak |
|---|---|---|
| Çıkarılabilirlik | Sabittir, yalnızca hekim çıkarır. | Hasta takıp çıkarır; kaybolma veya kırılma riski vardır. |
| Yeme-içme | Sert, yapışkan ve çok çiğnenen yiyecekler aygıta zarar verebilir; bazı yiyecekler küçük parçalara bölünerek yenir. | Yemekte plaklar çıkarılır; plak takılıyken yalnızca su içilmesi önerilir. |
| Ağız temizliği | Braket ve tel çevresinde plak birikir; ara yüz fırçası gibi yardımcılar gerekir. | Dişler fırçalanmadan plak takılmamalı; plakların da düzenli temizlenmesi gerekir. |
| Görünürlük | Görünür; diş renginde veya iç yüze yerleştirilen braketler daha az dikkat çeker. | Saydamdır, yakından bakıldığında fark edilebilir; ataşmanlar görünebilir. |
| Tedaviye uyum | Aygıt sürekli ağızdadır; kontrollere ve bakım kurallarına uyum önemlidir. | İlerleme büyük ölçüde günlük takma süresine bağlıdır. |
Plak takılıyken şekerli, asitli veya renkli içecekler içmek, sıvının plağın altında dişlerle uzun süre temas etmesine ve çürük ya da renklenme riskinin artmasına yol açabilir. Braketlerde ise şekerli yiyecekler braket çevresinde plak birikimini artırarak dişlerde lekelenmeye ve çürüğe neden olabilir. Bu nedenle her iki yöntemde de florürlü diş macunuyla günde en az iki kez fırçalama ve düzenli diş hekimi kontrolleri önemlidir.
Her iki yöntemde de aygıt takıldıktan veya yeni bir aşamaya geçildikten sonraki birkaç gün dişlerde gerginlik ve hassasiyet hissedilebilir; bu his genellikle birkaç gün içinde azalır. Şeffaf plaklar ilk günlerde konuşmayı hafifçe etkileyebilir, braketler de yanak ve dudak iç yüzünde tahrişe yol açabilir; bunlara çoğunlukla zamanla alışılır.
Tedavi bittikten sonra neden pekiştirme gerekir?
Dişler tedaviden sonra eski konumlarına dönme eğilimi gösterdiği için hem braket hem de şeffaf plak tedavisinden sonra pekiştirme aygıtı kullanılır. Dişleri çevreleyen dokuların yeni konuma uyum sağlaması zaman alır; ayrıca dişlerin konumu yaşam boyunca az da olsa değişmeye devam eder.
Pekiştirme aygıtı, ön dişlerin iç yüzüne yapıştırılan ince bir sabit tel ya da çoğunlukla geceleri takılan çıkarılabilir bir plak olabilir; bazen ikisi birlikte kullanılır. Ne kadar süre ve hangi sıklıkla kullanılacağını hekiminiz belirler; çoğu kişide uzun süreli kullanım önerilir. Pekiştirme aygıtını önerildiği gibi kullanmamak, tedaviyle elde edilen diş dizilimini kaybetme riskini artırır.
Ne zaman diş hekiminize danışmalısınız?
Dişlerinizin dizilimi veya kapanışıyla ilgili aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirme için diş hekiminize danışabilirsiniz:
- Çapraşık, aralıklı veya belirgin şekilde öne çıkık dişler
- Alt ve üst dişlerin düzgün kapanmaması, ısırma veya çiğneme güçlüğü
- Çene ekleminde ağrı, tıklama ya da ağız açarken kısıtlılık
- Çocuklarda süt dişlerinin çok erken veya çok geç dökülmesi; çocuklarda ilk ortodontik değerlendirme çoğu zaman 7 yaş civarında önerilir
Tedavi sürerken şu durumlarda bir sonraki kontrolü beklemeden diş hekiminize danışın:
- Braketin yerinden çıkması veya telin yanağa ya da dile batması
- Plağın kırılması, kaybolması ya da dişlere oturmaması; ataşmanın düşmesi
- Birkaç günden uzun süren veya giderek artan ağrı, diş eti kanaması ya da şişliği
Acil durumlar: Yüzde veya boyunda hızla artan şişlik, yutma ya da nefes alma güçlüğü, yüksek ateş varsa ya da aygıtın bir parçasını yuttuktan veya soluduktan sonra öksürük ve nefes darlığı gelişirse beklemeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın.
Sık sorulan sorular
Şeffaf plak tedavisi braketten daha kısa mı sürer?
Tedavi süresi daha çok sorunun karmaşıklığına, dişlerin tedaviye yanıtına ve tedaviye uyuma bağlıdır; yöntem tek başına belirleyici değildir. Sabit aygıt tedavileri çoğunlukla 1-2 yıl sürer, ancak süre kişiden kişiye değişir.
Yetişkinler ortodontik tedavi görebilir mi?
Evet. Dişler ve diş etleri sağlıklıysa ortodontik tedavi için belirli bir yaş sınırı yoktur. Yetişkinlerde diş eti ve kemik durumu tedavi planlamasında özellikle dikkate alınır.
Plak takarken sakız çiğneyebilir miyim?
Genellikle önerilmez; sakız plağa yapışabilir ve plağın şeklini bozabilir. Braket kullananlarda da sakız aygıta yapışabileceği için çoğu zaman önerilmez.
Hangi yöntemin bana uygun olduğunu nasıl öğrenebilirim?
Uygunluk ancak muayene ve kayıtlar değerlendirildikten sonra belirlenebilir. Görünürlük, günlük yaşam ve bakım konusundaki beklentilerinizi hekiminizle paylaşmanız, tanınıza uygun seçenekler arasında karar vermenize yardımcı olur.
Kaynaklar
- American Association of Orthodontists — Braces vs. Clear Aligners
- NHS — Braces
- MouthHealthy (ADA) — Braces
